Doğru Su Yönetimi İle Görünmeyen Tehdidi Azaltın!

Sulama yatırımının öncesi

Türkiye'de son yıllarda kuraklığın daha sık yaşanması, yer altı su seviyelerinin düşmesi ve sulama suyunun kalitesindeki değişimler, tuzluluk konusunu sadece belirli bölgelerin sorunu olmaktan çıkardı. İç Anadolu'dan Ege'ye, Güneydoğu Anadolu'dan Akdeniz'e kadar birçok üretim havzasında artık suya ulaşmak yeterli değil. Kaliteli suya ulaşmak da üretimin en kritik başlıklarından biri hâline geliyor.

Netafim Türkiye İç Anadolu ve Doğu Anadolu Bölge Satış Müdürü Hikmet Çetin'e göre bugün sahada karşılaşılan en önemli sorunlardan biri, üreticilerin sulama yatırımı yapmadan önce suyun debisini, kuyunun verimini ya da pompa kapasitesini kontrol etmelerine rağmen aynı suyun tuzluluk değerini çoğu zaman ölçmemeleri. Oysa birkaç dakikada yapılabilecek basit bir elektriksel iletkenlik (EC) ölçümü, sezon sonunda ortaya çıkabilecek ciddi verim kayıplarının önüne geçebilecek kadar önemli bir veri sunuyor.

Aslında bu tespit, tuzluluğun neden çoğu zaman geç fark edildiğini de açıklıyor. Çünkü tuzluluk bir anda ortaya çıkan bir sorun değil. Zararlı böcekler gibi gözle görülmüyor, mantar hastalıkları gibi belirgin lekeler oluşturmuyor. İlk yıllarda yalnızca birkaç puanlık verim kaybına neden oluyor. Bitki biraz daha yavaş gelişiyor, yaprak uçlarında hafif kurumalar görülüyor, meyveler beklenenden biraz daha küçük kalıyor. Çoğu üretici bu tabloyu sıcak havaya, çeşide, gübreye ya da hastalıklara bağlıyor. Oysa sorun çok daha önce, sulama suyunun her uygulamada toprağa taşıdığı çözünmüş minerallerle birlikte sessizce büyümeye başlıyor. 

Aynı tarla farklı sonuçlar

Sulama suyunun içinde doğal olarak bulunan kalsiyum, magnezyum, sodyum, klorür ve sülfat gibi çözünmüş mineraller, belirli seviyelere kadar bitki gelişimi açısından doğal kabul ediliyor. Hatta bunların bir bölümü bitkinin beslenmesinde görev alıyor. Ancak bitki bu minerallerin yalnızca ihtiyaç duyduğu kadarını kullanabiliyor. 
Özellikle yaz aylarında sıcaklık arttığında bitki daha fazla su tüketiyor. Suyun önemli bir bölümü terleme ve buharlaşma yoluyla sistemden ayrılırken çözünmüş mineraller toprakta kalmaya devam ediyor. Eğer bu mineraller yağışla ya da doğru planlanmış yıkama sulamalarıyla kök bölgesinden uzaklaştırılamazsa, her sulama döngüsünde biraz daha yoğunlaşıyor. İlk bakışta fark edilmeyen bu birikim ise sezon ilerledikçe bitkinin gelişimini sınırlayan görünmez bir baskıya dönüşüyor. 

İşte bu nedenle aynı tarlaya aynı miktarda su verilmesine rağmen farklı sonuçlarla karşılaşılabiliyor. Toprakta yeterli nem bulunmasına rağmen bitki susuzluk belirtileri gösterebiliyor. Çünkü sorun suyun toprakta bulunmaması değil, bitkinin o suyu fizyolojik olarak alamaması. Tuz yoğunluğu arttıkça toprak çözeltisinin ozmotik basıncı yükseliyor ve köklerin suyu bünyesine alması zorlaşıyor. Bitki adeta suyun içinde susuz kalıyor. Tarım fizyolojisinde ‘ozmotik stres’ olarak tanımlanan bu durum, kuraklıkla neredeyse aynı belirtileri oluşturuyor. Yapraklarda pörsüme, büyümenin yavaşlaması, yaprak uçlarında yanıklıklar, meyve iriliğinde küçülme ve kalite kayıpları görülüyor. Üretici ise çoğu zaman bu tabloyu hastalık veya besin elementi eksikliği olarak yorumlayabiliyor. 

Hikmet Çetin, üreticilerin en sık yaptığı hatalardan birinin de belirtiler ortaya çıktıktan sonra çözüm aramaya başlaması olduğunu söylüyor. Çetin'e göre doğru yaklaşım, bitki strese girmeden önce suyun kalitesini tanımak. Çünkü sulama suyunun elektriksel iletkenliği yalnızca sudaki çözünmüş mineral miktarını göstermiyor. Aynı zamanda sezon boyunca karşılaşılabilecek riskler hakkında da önemli ipuçları veriyor. Genel olarak 0-0,8 mS/cm aralığındaki sular birçok tarla bitkisi için güvenli kabul edilirken, bu değerin yükselmesi özellikle tuza hassas ürünlerde dikkatli bir sulama ve gübreleme yönetimini zorunlu hâle getiriyor. 

Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor. Aynı EC değerine sahip iki farklı su, iki farklı tarlada aynı sonucu doğurmayabiliyor. Çünkü bitkinin göstereceği tepki yalnızca sulama suyunun kalitesine bağlı değil. Toprağın bünyesi, drenaj kapasitesi, iklim koşulları, sulama sıklığı ve yetiştirilen ürün de sonucu doğrudan etkiliyor. Kumlu topraklarda çözünmüş mineraller daha kolay hareket ederken, ağır bünyeli killi topraklarda kök bölgesinde daha uzun süre kalabiliyor. Aynı şekilde iyi drenaja sahip bir arazi ile taban suyu yüksek bir arazi arasında da önemli farklılıklar oluşuyor. Bu nedenle bugün uzmanlar yalnızca su analizine değil, su-toprak-bitki ilişkisinin bütüncül olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Damla sulama sistemi ile tuzluluk yönetimi

Damla sulamayla ilgili en büyük yanlış anlaşılmalardan biri de tam bu noktada ortaya çıkıyor. Birçok üretici damlatıcının altındaki toprağın zamanla tuzlandığını düşünüyor. Gerçekte ise süreç çok daha farklı işliyor. Damlatıcıdan çıkan su yalnızca aşağı doğru hareket etmiyor; aynı zamanda yana doğru da yayılıyor ve kök bölgesinde ‘ıslak hacim’ olarak tanımlanan bir alan oluşturuyor. Bitki suyu bu hacmin merkezinden tüketirken çözünmüş mineraller su hareketiyle birlikte dış sınırlara doğru taşınıyor. Sulama doğru planlandığında kökler düşük tuzluluk bulunan merkez bölgede gelişmeye devam ediyor. Ancak sulama aralıklarının uzaması, verilen suyun yetersiz kalması ya da sistemin düzensiz çalışması hâlinde kökler zamanla bu yüksek tuz yoğunluğunun bulunduğu bölgelere doğru büyümeye başlıyor. Verim kaybı da çoğu zaman tam bu aşamada ortaya çıkıyor. 

Hikmet Çetin'e göre damla sulama sistemi tek başına tuzluluğun nedeni olarak görülemez. Doğru işletilen bir damla sulama sistemi, kök bölgesindeki su ve besin hareketini kontrol altına aldığı için tuzluluk yönetiminin en önemli araçlarından biri hâline geliyor. Asıl belirleyici olan, suyun kalitesiyle birlikte gübrenin nasıl uygulandığı, sulamanın hangi aralıklarla yapıldığı ve kök bölgesindeki tuz hareketinin ne kadar doğru yönetilebildiği. 

Damla sulama sistemlerinde tuzluluk yönetimi konuşulurken gözden kaçan bir başka gerçek ise her bitkinin aynı koşullara aynı tepkiyi vermemesi. Aynı sulama suyu bir üreticide önemli bir sorun oluşturmazken, başka bir üreticide ciddi ekonomik kayıplara neden olabiliyor. Bunun temel nedeni, bitkilerin tuzluluğa karşı gösterdiği toleransın birbirinden oldukça farklı olması. 

Şeker pancarı, pamuk ve arpa gibi bazı türler belirli seviyelerdeki tuzluluğa daha uzun süre dayanabilirken, fasulye, marul, çilek ve soğan gibi hassas bitkilerde çok daha düşük tuzluluk seviyelerinde bile verim ve kalite kayıpları görülebiliyor. Bu nedenle aynı su analizine bakarak tüm ürünler için ortak bir değerlendirme yapmak mümkün olmuyor. Uzmanlar, sulama suyunun uygunluğunu değerlendirirken yalnızca EC değerine değil, yetiştirilen ürünün toleransına ve toprağın özelliklerine birlikte bakılması gerektiğini vurguluyor. 

Hikmet Çetin de üreticilerin çoğu zaman bu farklılığı göz ardı ettiğini belirtiyor. Aynı bölgede, aynı kuyudan çekilen suyla sulama yapan iki üreticinin tamamen farklı sonuçlar almasının temel nedenlerinden birinin de bu olduğunu söyleyen Çetin'e göre, doğru sulama yönetimi her şeyden önce yetiştirilen ürünün ihtiyaçlarını doğru okumaktan geçiyor. Aynı reçetenin her bitki için uygulanması mümkün olmadığı gibi, aynı su kalitesinin de her üründe aynı sonucu vermesi beklenmemeli. 

Çözüm suyun yönetiminde

İklim değişikliği bütün bu tabloyu daha da kritik hâle getiriyor. Yağış rejimindeki düzensizlikler, kurak dönemlerin uzaması ve yer altı su seviyelerindeki düşüş, üreticileri daha derin kuyular açmaya yöneltiyor. Ancak birçok bölgede kuyu derinliği arttıkça sudaki çözünmüş mineral miktarı da yükseliyor. Bu durum, gelecekte suya ulaşmanın tek başına yeterli olmayacağını gösteriyor. Sonuç olarak yaz aylarında tarladaki en büyük risk, çoğu zaman gözle görülen kuraklık değil; kök bölgesinde sessizce biriken tuzluluk oluyor. Bu nedenle üreticinin sorması gereken soru sulamanın miktarından çok daha büyük. Doğru yanıt kullanılan suyun kalitesi ve bu suyun doğru yönetiminde yatıyor. Çünkü iklim değişikliğinin etkilerinin daha belirgin hissedileceği önümüzdeki dönemde tarımsal rekabeti belirleyecek olan suyun her damlasını ve taşıdığı mineralleri doğru yönetebilen üreticiler olacak.